Some posts contain compensated links. Please read this disclaimer for more info.

Chorwacja to może stosunkowo mały kraj, ale powstałe na jej terenie wynalazki i odkrycia na przestrzeni wieków wniosły znaczący wkład w kształtowanie się świata. Oto przegląd najważniejszych wynalazków i odkryć – od Nikoli Tesli do Mate Rimaca, i wielu innych.

Obecne hasło Chorwackiej Wspólnoty Turystycznej ‘Chorwacja Pełna Życia’ to doskonała podstawa do rozwinięcia tematu chorwackich wynalazków i odkryć. Pomijając już fakt, iż jeden z najbardziej atrakcyjnych krajów turystycznych w Europie jest – pełen życia, czy kiedykolwiek zastanawiałeś się nad tym, w jakim stopniu Twoje życie pełne jest – Chorwacji?

Croatian inventions have given the world so much – take a brief tour of the highlights

Jedyny w swoim rodzaju – Nikola Tesla

Zajmijmy się najpierw pytaniem, które zapewne od razu nasuwa się na myśl większości z Was: Czy Nikola Tesla był Serbem czy Chorwatem? Tak samo, jak w przypadku wszystkich innych kwestii dotyczących tego dumnego regionu, każdy należący do niego kraj domaga się własnych praw do popisu; czyli rości sobie prawa do tego, by móc przypisywać sobie pewne osiągnięcia.

Prawda jest taka, że Tesla etnicznie pochodził z Serbii, a urodził się w wiosce Smiljan, która położona jest na terenie współczesnej Chorwacji, niedaleko miejscowości Gospić. Tesla wydawał się być równie dumny ze swojego podwójnego pochodzenia, natomiast w większym stopniu skupił się na własnym dorobku naukowym, który był znaczący.

Chociaż otrzymał aż około 300 patentów na swoje liczne wynalazki, Tesla jest prawdopodobnie najbardziej znany z opracowania pierwszego silnika zasilanego prądem przemiennym oraz technologii wytwarzania i transmisji prądu przemiennego.

Dowiedz się więcej o geniuszu, jakim był Nikola Tesla.

Geniusz współczesnej elektroniki: Mate Rimac

Mimo że dopiero co skończył trzydzieści lat, Mate Rimac już dołączył do czołówki chorwackich wynalazców. W kraju, w którym nie ma żadnego przemysłu samochodowego, firma Rimac Automobili szturmem podbiła światową branżę motoryzacyjną, przyciągając przy okazji wielomilionowe inwestycje gigantów, takich jak Porsche.

croatian inventions mate rimac
With Mate Rimac and Concept One at the 2016 Nikla Tesla EV Rally

Podstawowa działalność firmy Rimac Automobili, producenta najszybszego elektrycznego supersamochodu na świecie (najpierw ‘Concept One’, a następnie ‘Concept Two’) polega na dostarczaniu baterii i innych technologii innym firmom motoryzacyjnym.

Dla tego młodego przedsiębiorcy, który już rozważa założenie fabryki w Chinach, tylko niebo jest granicą. O Rimacu i jego planach można dowiedzieć się więcej z bardzo ciekawego artykułu, opublikowanego w Financial Times w 2018 roku. Przenosząc się do dnia dzisiejszego, oto artykuł o Rimacu na stronie głównej portalu BBC.

Pobieranie odcisków palców do celów śledczych: Ivan Vučetić

Chorwacja jest krajem wyjątkowo bezpiecznym i jest to jedna z wielu rzeczy, które co roku przyciągają miliony turystów.

Kraj ten ma silną tradycję w zakresie bezpieczeństwa, do czego przyczynił się wynalazca z wyspy Hvar, który odkrył znaczenie pobierania linii papilarnych w walce z przestępczością.

croatian inventions ivan vucetic

Ivan Vučtetić wyemigrował do Argentyny pod koniec XIX wieku, gdzie został policjantem, przyjmując imię Juan Vučetić. Krwawy odcisk dłoni w sprawie pewnego morderstwa sprawił, że Vučetić zyskał światową sławę, a na dzień dzisiejszy jest znany jako twórca daktyloskopii. Dowiedz się więcej o Ivanie Vučetiću i sztuce pobierania odcisków linii papilarnych.

Slavoljub Penkala: od długopisu po termofor

Urodzony w 1871 roku na Węgrzech, Eduard Penkala przeniósł się na przełomie wieków do Zagrzebia, po czym, z lojalności wobec swojej nowej ojczyzny, postanowił zostać naturalizowanym Chorwatem, przyjmując imię Slavoljub (w dosłownym tłumaczeniu: Sławofil).

Penkala był płodnym wynalazcą, a jego najbardziej znane wynalazki to pierwszy na świecie ołówek mechaniczny z 1906 roku oraz pierwsze pióro wieczne z 1907 roku. Był wspólnikiem w firmie Penkala-Moster, będącą jednym z największych ówczesnych producentów długopisów i ołówków na świecie.

Geniusz Penkali wykraczał daleko poza ołówki i pióra. Mianowicie w 1910 roku zbudował on pierwszy chorwacki samolot, który jako pierwszy wystartował z pierwszego w historii lotniska w Zagrzebiu. Wśród 80 patentów, które miał na swoim koncie, znalazło się wiele innych ciekawych wynalazków, w tym także – termofor.

Chorwacka moda w Paryżu: krawat

croatian inventions cravat

Chorwaci ogółem ubierają się bardzo stylowo, co czasem powoduje lekkie zawstydzenie u autora tego artykułu – źle ubranego Anglika. Nie ma więc nic dziwnego w tym, że Chorwacja odcisnęła swoje piętno na świecie mody i elegancji, wprowadzając do niego – krawat.

Oto kilka słów z książki z 1828 roku, pt. ‘Sztuka wiązania krawata’, autorstwa H. B. LeBlanc:

„W 1660 r. Do Francji przybył pułk chorwackich najemników. Pewien element ich osobliwego stroju wzbudzał wtedy największy podziw, w związku z czym szybko stał się modnym wzorem do naśladowana.

Była to ‘tour de cou’ – apaszka na szyję, dla żołnierzy wykonywana ze zwykłej koronki, dla oficerów zaś z muślinu lub jedwabiu.

Końcówki były ułożone w rozetę albo ozdobione guzikiem lub kitką, która elegancko wisiała na piersiach. Taka nowa ozdoba do stroju, która tylko lekko krępowała zakres ruchów szyi, początkowo była nazywana ‘Croat’, a następnie jej nazwa przekształciła się w słowo ’Cravat’.

Krawaty oficerów i wysokiej rangi wojskowych były wyjątkowo piękne, a ich końcówki były haftowane lub obszywane szeroką koronką.

Te zaś przeznaczone dla żołnierzy niższych rang były wykonane z bawełny lub tkaniny, w najlepszym przypadku z czarnej plecionej tafty, którą wiązano wokół szyi dwoma małymi sznurkami.”

Międzynarodowy Dzień Krawata obchodzony jest w Chorwacji corocznie, w dniu 18 października. Dzieci w wieku szkolnym noszą krawaty do szkoły, a wiele osób stara się uczcić tę część chorwackiego dziedzictwa kulturowego – niektórzy nawet zawiązują krawat wokół szóstego co do wielkości rzymskiego amfiteatru w Europie, znajdującego się w Puli. W tym celu w 2003 roku na Istrię przybył największy krawat na świecie. Więcej o tym wydarzeniu można dowiedzieć się poniższego filmiku.

Parkowanie SMS-em: technologia powstała w Zagrzebiu

Pamiętam, jak raz szukałem miejsca parkingowego w Zagrzebiu, wkrótce po mojej przeprowadzce do Chorwacji. Byłem wtedy bardzo pozytywnie zaskoczony, znalazłszy nową usługę telefonii komórkowej – płacenie za parkowanie poprzez SMS-y. Wtedy pomyślałem sobie, że Zagrzeb naprawdę dotrzymuje kroku innym europejskim stolicom,

Kilka miesięcy później byłem służbowo w Londynie i ku mojemu zaskoczeniu, brytyjska stolica nie miała w ofercie podobnej technologii parkingowej. Dopiero kilka lat później zdałem sobie sprawę z faktu, że Zagrzeb nie tylko jest pierwszym miastem na świecie, które oferuje usługę płacenia za parkowanie poprzez SMS-y, ale że sama technologia stosowana do tego celu powstała właśnie w Chorwacji.  Ten system jest obecnie popularny w wielu krajach na całym świecie. Jest to kolejny wkład Chorwatów w świat technologii.

Chorwackie wynalazki z powietrza: Faust Vrančić i jego spadochron

Faust Vrančić być może nie był tak płodnym wynalazcą, jak Nikola Tesla, który po nim następował, ale mimo wszystko, podczas swojego życia w Szybeniku, wniósł on wspaniały wkład w świat nauki XVI i XVII wieku..

croatian inventions parachute

Przypisuje mu się m.in. wynalezienie pierwszego funkcjonalnego spadochronu, mostu wiszącego oraz turbiny wiatrowej. Więcej informacji nt. życia i pracy Fausta Vrančića można uzyskać w Centrum Memorialnym im. Fausta Vrančića, znajdującego się na wyspie Prvić, niedaleko Szybenika.

Kiedy muzyka spotyka się z naturą: Nikola Bašić i organy morskie w Zadarze

Chorwacja to naturalny raj, mający długą tradycję muzyczną. Więc co się stanie, gdy te dwa jej aspekty połączymy z odrobiną architektonicznego sprytu jednego z najbardziej znanych chorwackich architektów?

Organy morskie (chorw. Morske orgulje) to architektoniczny obiekt dźwiękowy znajdujący się w Zadarze. Jest to eksperymentalny instrument muzyczny, który odtwarza muzykę za pomocą morskich fal i rur, osadzonych pod marmurowymi schodami nadmorskiej promenady. W każdej z nich zamontowano gwizdki. W momencie, kiedy fala wtłacza do rur wodę, z gwizdków wydobywają się dźwięki.

Zadarskie organy morskie, które z czasem stały się prawdziwą atrakcją turystyczną, zostały zaprojektowane przez architekta Nikolę Bašića. Dowiedz się więcej na ten temat i w poniższym filmiku obejrzyj, jak wyglądają organy morskie w akcji.

Ratowanie życia i ochrona zdrowia: kwarantanna w Republice Dubrownickiej

Dla miłośników Gry o Tron, Dubrownik to być może fikcyjna Królewska Przystań w rzeczywistym świecie, ale Perła Adriatyku ma także swoją własną historię (więcej takich historii znajdziesz w naszym artykule pt. 25 rzeczy, które warto wiedzieć o Dubrowniku). Ale czy wiedziałeś, że Dubrownik był pierwszym miejscem na świecie, które wprowadziło koncepcję kwarantanny?

Pierwszą w historii kwarantannę wprowadzono bowiem w 1377 r. w Dubrowniku, na chorwackim wybrzeżu, podczas gdy pierwszy lazaret został założony w 1423 r. przez Republikę Wenecką, na malutkiej wyspie św. Marii z Nazaretu..

croatian inventions quarantine

Miroslav Radman a odpowiedź SOS

Od parkowania SMS-em do odpowiedzi SOS. W 1975 roku chorwacki naukowiec Miroslav Radman odkrył i nazwał odpowiedź SOS, którą Wikipedia prawdopodobnie potrafi wyjaśnić lepiej niż ja:

Odpowiedź SOS jest globalną odpowiedzią na uszkodzenie DNA, w trakcie której cykl komórkowy zostaje zatrzymany, następuje naprawa DNA oraz mutageneza. System obejmuje białko RecA (Rad51 u eukariotów). Białko RecA, stymulowane przez jednoniciowy DNA, bierze udział w dezaktywacji represora LexA, indukując w ten sposób odpowiedź. Jest to podatny na błędy system naprawczy, który w znaczący sposób przyczynia się do zmian DNA obserwowanych u wielu gatunków.

O torpedach i armatkach wodnych

Chorwackie wynalazki odegrały również znaczącą rolę w operacjach wojskowych. Tak więc, na przykład, ojczyzną torpedy jest – Rijeka.

croatian inventions torpedo

Giovanni Luppis natknął się na niedokończone plany nieznanego oficera austriackiej artylerii morskiej, dotyczące małej łodzi z własnym napędem, wyładowanej materiałami wybuchowymi, którą można by użyć przeciwko okrętom wroga, sterując nią z brzegu. Luppis na podstawie tego opracował urządzenie stanowiące pierwowzór torpedy, z którego ostatecznie był niezadowolony, ale jednak przedstawił go brytyjskiemu inżynierowi Robertowi Whiteheadowi w Rijece.

Whiteheadowi udało się przekształcić tę koncepcję w samosterujące urządzenie wyładowane materiałami wybuchowymi, uderzające w statki wrogiej floty poniżej linii wodnej. Chociaż urządzenie to zostało mocno zmodyfikowane w stosunku do koncepcji Luppisa i stało się znane jako torpeda Whitehead, Whitehead zasługę za jej wynalazek przypisał Luppisowi.

Chorwacja odegrała również ważną rolę w pojawieniu się armatki wodnej. Po drugiej wojnie światowej Chorwat John Miskovich pracował na Alasce jako poszukiwacz złota. Jego wynalazek armatki wodnej Intelligiant sprawił, że już nigdy nie musiał wrócić do ciężkiej górniczej pracy.

Zastosowanie technologii wynalezionej przez Miskovicha we współczesnym świecie można znaleźć w zakresie technologii armatek wodnych w górnictwie i gaszeniu pożarów.

Josip Belušić a elektryczny prędkościomierz

Być może to było zrządzenie losu, że Mate Rimac wynalazł najszybszy elektryczny supersamochód na świecie, bo to właśnie jego rodak około 130 lat temu wynalazł pierwszy na świecie prędkościomierz elektryczny.

Mianowicie Josip Belušić z miejscowości Labin na Istrii w 1888 roku zaprojektował i opatentował elektryczny prędkościomierz i nazwał go welocymetrem. Na Powszechnej Wystawie Światowej (fr. Exposition Universell), zorganizowanej w Paryżu w 1890 roku, zostając wyróżniony jako najbardziej dokładny wśród 120 innych zgłoszonych wynalazków, prędkościomierz Belušića pokonał konkurencję i tym samym został oficjalnie zatwierdzony jako patent.

Teoria atomowa Boškovića

Republika Dubrownicka na przestrzeni wieków wydała na świat wiele inspirujących postaci. Zdecydowanie jedną z najwybitniejszych wśród nich był Ruđer Bošković, który żył i działał w XVIII wieku.

croatian inventions boskovic atomic theory

Bošković był prekursorem teorii atomowej i wniósł znaczący wkład w dziedzinę astronomii. Jego prace obejmowały pierwszą geometryczną procedurę wyznaczania równika obracającej się planety, stosując metodę triangulacji przy obserwacji powierzchni oraz obliczania orbity planety na podstawie trzech obserwacji jej położenia.

W 1753 roku odkrył również brak atmosfery na Księżycu.

Darko Pervan a podłogi laminowane

Dzięki marce IKEA, Szwecja stała się europejskim liderem w dziedzinie wyposażenia domu. Nic więc dziwnego w tym, że wynalezienie podłóg laminowanych także miało miejsce w Szwecji, w latach siedemdziesiątych 20 wieku. Natomiast wymyślił je Darko Pervan, obywatel Szwecji, który pochodzi – z Chorwacji.

Diazepam i inne środki uspokajające z laboratorium Leo Sternbacha

Powszechnie wiadomo, że Chorwacja ma bogatą tradycję turystyki zdrowotnej, natomiast warto także zaznaczyć, że zorganizowana turystyka na poziomie całej Europy rozpoczęła się w 1868 roku wraz z założeniem Towarzystwa Zdrowia Hvar.

Ze względu na to, że Opatija to jeden z najstarszych centrów uzdrowiskowych w Chorwacji, nie będzie zaskoczeniem fakt, iż odegrała ona również ważną rolę w opracowywaniu leków. Bowiem w 1908 roku Opatija była miejscem narodzin nikogo innego jak – Leo Sternbacha.

Sternbach zyskał światowe uznanie jako człowiek, który odkrył leki benzodiazepinowe. Należą do nich związki chemiczne, takie jak: diazepam, chlorodiazepoksyd, flurazepam, nitrazepam, klonazepam, flunitrazepam i trimetaphan camsilate.

Warto także wspomnieć o tym, że chorwacki chemik, Franjo Kajfež, wiele osiągnął również w tym samym zakresie odkryć farmaceutycznych, uzyskując dużo patentów. Ponadto w swoim czasie został także ministrem w chorwackim rządzie.

Wolność! Zniesienie niewolnictwa w Dubrowniku i na Korčuli

croatian inventions slavery abolition romulic and stojcic
Copyright Romulic and Stojcic

Chorwacja tak wiele dała światu, na tak wiele sposobów, z których chyba najbardziej zaskakującym jest – zniesienie niewolnictwa. Mianowicie minęło ponad 600 lat, odkąd Republika Dubrownicka zniosła niewolnictwo, natomiast jedna chorwacka wyspa pozostawiła ją w tyle, mając zaszczyt przejąć pierwszeństwo w tym szlachetnym przedsięwzięciu. Niewolnictwo na wyspie Korčula zniesiono bowiem jeszcze około 200 lat wcześniej.